معرفی دانشکده - دانشکده الهیات و معارف اسلامی ftis
تاریخچه دانشکده الهیات و معارف اسلامی
دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران یکی از قدیمی‌ترین مراکز دانشگاهی کشور است. ریشه‌های آن به مدرسه سپهسالار برمی‌گردد که در اوایل قرن چهاردهم هجری شمسی تشکیل شد. نوزده روز پس از تأسیس دانشگاه تهران، در 17 ژوئن 1934 (27 خرداد 1313 شمسی)، این دانشکده به عنوان یکی از شش شعبه دانشگاه با نام دانشکده علوم عقلی و نقلی، در همان مکان افتتاح شد. امروز، این دانشکده به صدمین سالگرد خود نزدیک می‌شود. این گزارش، دوره‌های مختلف تاریخی این دانشکده را شرح می‌دهد.
دوره اول: 1934-1939 (1313-1318 شمسی)
در طول این دوره پنج ساله، این دانشکده برنامه‌های کارشناسی را در سه رشته علوم عقلی، علوم نقلی و ادبیات ارائه داد که تا سال 1939 ادامه یافت. نزدیک به 100 دانشجو فارغ‌التحصیل شدند و مدرک لیسانس خود را دریافت کردند.
رئیس و نایب رئیس دانشکده، استادان نصرالله تقوی و بدیع‌الزمان فروزانفر بودند. دانشجویان همچنین از آموزش اساتید برجسته‌ای مانند میرزا طاهر تنکابنی، زین‌العابدین ذوالمجد، غلامرضا رشید یاسمی، سید کاظم عصار، سید محمد مشکوة، احمد بهمنیار و دیگران بهره‌مند شدند.
در سال ۱۹۳۹، دانشکده به دلایل مختلف منحل شد. دانشجویان یا در دانشکده ادبیات یا در دانشکده حقوق به تحصیل خود ادامه دادند.
دوره دوم: ۱۳۲۱-۱۳۴۶ (۱۹۴۲-۱۹۶۷)
دانشکده در ۳۱ اکتبر ۱۹۴۲ (۱۰ آبان ۱۳۲۱) با مراسم رسمی در ساختمان آکادمی در باغ سپهسالار، با حضور چهره‌های فرهنگی و رهبران سیاسی، بازگشایی شد.
در اولین جلسه شورای دانشکده علوم عقلی و نقلی، استادان سید کاظم عصار و محمود شهابی به اتفاق آرا به عنوان رئیس و نایب رئیس انتخاب شدند. پروفسور بدیع‌الزمان فروزانفر به عنوان نماینده دانشکده در مجلس سنای دانشگاه منصوب شد. دو سال بعد، پروفسور عصار استعفا داد و در ۸ ژوئن ۱۹۴۴ (۱۸ خرداد ۱۳۲۳)، پروفسور فروزانفر به اتفاق آرا به عنوان رئیس دانشگاه انتخاب شد، سمتی که تا زمان بازنشستگی‌اش در سال ۱۹۶۷ (۱۳۴۶) در اختیار داشت. پروفسور فروزانفر، دکتر محمد محمدی ملایری را به عنوان معاون خود منصوب کرد.
در این دوره، تغییرات تدریجی در سیستم آموزشی ایجاد شد و پذیرش دانشجو افزایش یافت. در سال ۱۹۵۵ (۱۳۳۴)، برنامه دکترا با ۴۸ دانشجو راه‌اندازی شد. بودجه دانشکده از ۵۵۰۰۰ به ۴۰۰۰۰۰ تومان افزایش یافت و امکان گسترش و جابجایی از ساختمان کوچک آکادمی به یک ساختمان بزرگتر در خیابان حقوقی فراهم شد.
در سال ۱۹۵۶ (۱۳۳۵)، دکتر محمد محمدی ملایری از سوی رئیس دانشگاه مأموریت یافت تا برای مطالعه دانشگاه‌های کشورهای اسلامی به آنها سفر کند. او از معاونت ریاست استعفا داد و دکتر عبدالحمید گلشن ابراهیمی جایگزین او شد.
تا سال‌های ۱۳۴۲-۱۳۴۲ (۱۹۶۳-۱۹۶۴)، فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشکده در هفت بخش سازماندهی شد:
در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، نام دانشکده رسماً از علوم عقلی و نقلی به الهیات و معارف اسلامی تغییر یافت.
تا سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵ شمسی)، یک سیستم نمره‌دهی جدید مبتنی بر واحد جایگزین سیستم قدیمی شد و برنامه کارشناسی ارشد دانشکده راه‌اندازی شد. در طول این سال‌ها، ۴۳ استاد با عناوینی از معلم، استادیار، دانشیار تا استاد تمام به دانشکده پیوستند. از جمله اساتید برجسته می‌توان به حسینعلی راشد، مهدی الهی قمشه‌ای، مرتضی مطهری، منوچهر ستوده، سید حسن تقی زاده، محمد تقی دانش پژوه، عبدالحسین زرینکوب و دیگران اشاره کرد. برخی نیز در دانشکده تحصیل کرده بودند.
تا پایان این دوره، تقریباً ۲۰۰۰ فارغ‌التحصیل کارشناسی و ۱۰۰ فارغ‌التحصیل دکترا به طور قابل توجهی در مؤسسات اداری و دانشگاهی مشارکت داشتند. از فارغ‌التحصیلان برجسته می‌توان به عباس زریاب خویی، سید جعفر شهیدی، سید جعفر سمیع الدبونی، ناصرالدین صاحب زمانی، مهدی محقق، احمد مهدوی دامغانی، محمد ابراهیم باستانی پاریزی و دیگران اشاره کرد.
در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، دانشکده به ساختمان سابق دبستان سعدی در خیابان امیرکبیر منتقل شد. استاد فروزانفر در سال ۱۳۴۶ خورشیدی پس از بیش از ۳۳ سال خدمت بازنشسته شد.
دوره سوم: ۱۹۶۸-۱۹۷۸ (۱۳۴۷-۱۳۵۷)
پس از بازنشستگی پروفسور فروزانفر، دکتر محمد محمدی ملایری از لبنان و دانشگاه آمریکایی بیروت بازگشت و رئیس دانشکده شد. تا زمان بازگشتش در سال ۱۹۶۸، دکتر گلشن به عنوان رئیس موقت فعالیت می‌کرد. از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۷ (۱۳۴۸-۱۳۵۶)، دکتر آذرتاش آذرنوش به عنوان معاون رئیس خدمت کرد.
رهبری دکتر ملایری، دانشکده را به یک موسسه بزرگ دانشگاهی اسلامی تبدیل کرد و بر تحقیق و آموزش تأکید داشت.
در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸)، برنامه‌های کارشناسی موقتاً به حالت تعلیق درآمد و تغییراتی در فرآیند انتخاب دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا ایجاد شد. تا سال ۱۹۷۳ (۱۳۵۲)، فرآیند پذیرش گزینشی در مقطع کارشناسی معرفی شد و دانشجویان کمتری در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا پذیرفته شدند. این دانشکده برنامه‌هایی در رشته‌های ادیان و عرفان تطبیقی، فرهنگ و تمدن اسلامی، علوم قرآنی، مبانی فقه و حقوق اسلامی و فلسفه و حکمت اسلامی در هر سه سطح ارائه می‌داد.
در این دوره، ۱۸ عضو هیئت علمی دیگر به این دانشکده پیوستند که برخی از آنها فارغ‌التحصیلان این دانشکده بودند. روابط بین‌المللی گسترش یافت، از جمله شرکت در اولین کنگره اتحادیه دانشگاه‌های اسلامی در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸ شمسی)، جایی که دکتر ملایری پیشنهاد تدریس زبان فارسی در دانشگاه‌های اسلامی سراسر جهان را داد.
در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹ شمسی)، نماینده پاپ، جوزف کواک، از دانشکده بازدید کرد و چندین جلد کتاب نادر را اهدا کرد.
در سال ۱۹۷۷ (۱۳۵۶ شمسی)، دکتر آذرنوش از سمت معاون رئیس استعفا داد و دکتر اسد شیخ الاسلامی جایگزین او شد. در اوایل دهه ۱۹۷۰، ساخت و ساز در محل فعلی تخت طاووس (که اکنون شهید مطهری نام دارد) آغاز شد و دو ساختمان اصلی تا سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴ شمسی) تکمیل شدند. سالن اصلی به شاهکاری از هنر معاصر تبدیل شد که شامل خوشنویسی‌های آجری پیچیده طراحی شده توسط استاد محمد احصایی بود که در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۷ شمسی) تکمیل شد و بعداً به نام دکتر محمد مفتح نامگذاری شد.
دوره چهارم: ۱۹۷۹-۲۰۰۱ (۱۳۵۸-۱۳۸۰ شمسی)
پس از انقلاب اسلامی، که در آن اعضای هیئت علمی مانند مرتضی مطهری، محمد مفتح، محمد حسین بهشتی، محمد جواد باهنر نقش‌های کلیدی ایفا کردند، دانشکده دستخوش تغییرات قابل توجهی شد.
در ۶ مارس ۱۹۷۹ (۱۶ اسفند ۱۳۵۷ شمسی)، دکتر محمد مفتح به عنوان رئیس موقت دانشکده منصوب شد. دکتر اسد شیخ الاسلامی همچنان معاون رئیس جمهور باقی ماند. در ۱۸ دسامبر ۱۹۷۹ (۲۷ آذر ۱۳۵۸ شمسی)، دکتر مفتح در بیرون ساختمان ۱ توسط گروه‌های تروریستی ترور شد.
از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۵ (۱۳۵۸-۱۳۶۴)، دکتر علی مهدی‌زاده و سپس سید ابوالفضل میرمحمدی (۱۳۸۵-۱۹۹۶ / ۱۳۶۴-۱۳۷۵) به عنوان رئیس دانشکده خدمت می‌کردند. در این دوره، ساختمان شماره ۳ تأسیس شد و تمام کلاس‌های درس به آنجا منتقل شدند.
از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۲ (۱۳۷۵-۱۳۸۱)، غلامرضا مصباحی مقدم و حسن سعادت مستوفی هر کدام به مدت سه سال به عنوان رئیس دانشکده خدمت کردند. بسیاری از اعضای هیئت علمی سابق بازنشسته شدند و اعضای جدیدی از جمله عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، هادی عالم‌زاده، غلامحسین ابراهیمی دینانی، غلامرضا اعوانی، عبدالکریم سروش، نجفقلی حبیبی، محمد مجتهد شبستری، زهرا مستوفی، حسین داورزنی، مصطفی ملکیان و دیگران به این سمت منصوب شدند.
در سال ۱۳۷۵ (۱۹۹۶ میلادی)، پژوهشکده تاریخ علم توسط وزارت علوم به عنوان زیر مجموعه دانشکده علوم پایه تصویب شد و در سال ۱۳۷۸ (۱۹۹۹ میلادی) با تمرکز بر تاریخ علوم در دوره اسلامی شروع به کار کرد. این پژوهشکده دارای چهار گروه است: تاریخ ریاضیات، تاریخ نجوم، تاریخ پزشکی و داروسازی و تاریخ فیزیک و فناوری.
دوره پنجم: ۲۰۰۲ تا کنون (۱۳۸۱ تا ۱۴۰۲ میلادی)
در این دوره، دکتر علی علی آبادی (۳ سال)، دکتر محمدرضا امام (۸ سال)، دکتر مجید معارف، دکتر احمد باقری و محمود واعظی (هر کدام ۳ سال) در این پژوهشکده خدمت کردند.
دوره اول: 1934-1939 (1313-1318 شمسی)
در طول این دوره پنج ساله، این دانشکده برنامه‌های کارشناسی را در سه رشته علوم عقلی، علوم نقلی و ادبیات ارائه داد که تا سال 1939 ادامه یافت. نزدیک به 100 دانشجو فارغ‌التحصیل شدند و مدرک لیسانس خود را دریافت کردند.
رئیس و نایب رئیس دانشکده، استادان نصرالله تقوی و بدیع‌الزمان فروزانفر بودند. دانشجویان همچنین از آموزش اساتید برجسته‌ای مانند میرزا طاهر تنکابنی، زین‌العابدین ذوالمجد، غلامرضا رشید یاسمی، سید کاظم عصار، سید محمد مشکوة، احمد بهمنیار و دیگران بهره‌مند شدند.
در سال ۱۹۳۹، دانشکده به دلایل مختلف منحل شد. دانشجویان یا در دانشکده ادبیات یا در دانشکده حقوق به تحصیل خود ادامه دادند.
دوره دوم: ۱۳۲۱-۱۳۴۶ (۱۹۴۲-۱۹۶۷)
دانشکده در ۳۱ اکتبر ۱۹۴۲ (۱۰ آبان ۱۳۲۱) با مراسم رسمی در ساختمان آکادمی در باغ سپهسالار، با حضور چهره‌های فرهنگی و رهبران سیاسی، بازگشایی شد.
در اولین جلسه شورای دانشکده علوم عقلی و نقلی، استادان سید کاظم عصار و محمود شهابی به اتفاق آرا به عنوان رئیس و نایب رئیس انتخاب شدند. پروفسور بدیع‌الزمان فروزانفر به عنوان نماینده دانشکده در مجلس سنای دانشگاه منصوب شد. دو سال بعد، پروفسور عصار استعفا داد و در ۸ ژوئن ۱۹۴۴ (۱۸ خرداد ۱۳۲۳)، پروفسور فروزانفر به اتفاق آرا به عنوان رئیس دانشگاه انتخاب شد، سمتی که تا زمان بازنشستگی‌اش در سال ۱۹۶۷ (۱۳۴۶) در اختیار داشت. پروفسور فروزانفر، دکتر محمد محمدی ملایری را به عنوان معاون خود منصوب کرد.
در این دوره، تغییرات تدریجی در سیستم آموزشی ایجاد شد و پذیرش دانشجو افزایش یافت. در سال ۱۹۵۵ (۱۳۳۴)، برنامه دکترا با ۴۸ دانشجو راه‌اندازی شد. بودجه دانشکده از ۵۵۰۰۰ به ۴۰۰۰۰۰ تومان افزایش یافت و امکان گسترش و جابجایی از ساختمان کوچک آکادمی به یک ساختمان بزرگتر در خیابان حقوقی فراهم شد.
در سال ۱۹۵۶ (۱۳۳۵)، دکتر محمد محمدی ملایری از سوی رئیس دانشگاه مأموریت یافت تا برای مطالعه دانشگاه‌های کشورهای اسلامی به آنها سفر کند. او از معاونت ریاست استعفا داد و دکتر عبدالحمید گلشن ابراهیمی جایگزین او شد.
تا سال‌های ۱۳۴۲-۱۳۴۲ (۱۹۶۳-۱۹۶۴)، فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشکده در هفت بخش سازماندهی شد:
- ادیان و مذاهب تطبیقی - رئیس: دکتر علی اکبر فیاض
- زبان و ادبیات عرب - رئیس: سید محمد باقر سبزواری
- عرفان و ادبیات آن - رئیس: بدیع الزمان فروزانفر
- مطالعات قرآنی و حدیث - رئیس: سید محمد مشکوة
- فرهنگ و تمدن اسلامی - رئیس: دکتر فخرالدین شادمان
- فقه و اصول - رئیس: محمود شهابی
- فلسفه و حکمت اسلامی - رئیس: حسینعلی راشد
در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، نام دانشکده رسماً از علوم عقلی و نقلی به الهیات و معارف اسلامی تغییر یافت.
تا سال ۱۹۶۶ (۱۳۴۵ شمسی)، یک سیستم نمره‌دهی جدید مبتنی بر واحد جایگزین سیستم قدیمی شد و برنامه کارشناسی ارشد دانشکده راه‌اندازی شد. در طول این سال‌ها، ۴۳ استاد با عناوینی از معلم، استادیار، دانشیار تا استاد تمام به دانشکده پیوستند. از جمله اساتید برجسته می‌توان به حسینعلی راشد، مهدی الهی قمشه‌ای، مرتضی مطهری، منوچهر ستوده، سید حسن تقی زاده، محمد تقی دانش پژوه، عبدالحسین زرینکوب و دیگران اشاره کرد. برخی نیز در دانشکده تحصیل کرده بودند.
تا پایان این دوره، تقریباً ۲۰۰۰ فارغ‌التحصیل کارشناسی و ۱۰۰ فارغ‌التحصیل دکترا به طور قابل توجهی در مؤسسات اداری و دانشگاهی مشارکت داشتند. از فارغ‌التحصیلان برجسته می‌توان به عباس زریاب خویی، سید جعفر شهیدی، سید جعفر سمیع الدبونی، ناصرالدین صاحب زمانی، مهدی محقق، احمد مهدوی دامغانی، محمد ابراهیم باستانی پاریزی و دیگران اشاره کرد.
در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، دانشکده به ساختمان سابق دبستان سعدی در خیابان امیرکبیر منتقل شد. استاد فروزانفر در سال ۱۳۴۶ خورشیدی پس از بیش از ۳۳ سال خدمت بازنشسته شد.
دوره سوم: ۱۹۶۸-۱۹۷۸ (۱۳۴۷-۱۳۵۷)
پس از بازنشستگی پروفسور فروزانفر، دکتر محمد محمدی ملایری از لبنان و دانشگاه آمریکایی بیروت بازگشت و رئیس دانشکده شد. تا زمان بازگشتش در سال ۱۹۶۸، دکتر گلشن به عنوان رئیس موقت فعالیت می‌کرد. از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۷ (۱۳۴۸-۱۳۵۶)، دکتر آذرتاش آذرنوش به عنوان معاون رئیس خدمت کرد.
رهبری دکتر ملایری، دانشکده را به یک موسسه بزرگ دانشگاهی اسلامی تبدیل کرد و بر تحقیق و آموزش تأکید داشت.
در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸)، برنامه‌های کارشناسی موقتاً به حالت تعلیق درآمد و تغییراتی در فرآیند انتخاب دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا ایجاد شد. تا سال ۱۹۷۳ (۱۳۵۲)، فرآیند پذیرش گزینشی در مقطع کارشناسی معرفی شد و دانشجویان کمتری در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا پذیرفته شدند. این دانشکده برنامه‌هایی در رشته‌های ادیان و عرفان تطبیقی، فرهنگ و تمدن اسلامی، علوم قرآنی، مبانی فقه و حقوق اسلامی و فلسفه و حکمت اسلامی در هر سه سطح ارائه می‌داد.
در این دوره، ۱۸ عضو هیئت علمی دیگر به این دانشکده پیوستند که برخی از آنها فارغ‌التحصیلان این دانشکده بودند. روابط بین‌المللی گسترش یافت، از جمله شرکت در اولین کنگره اتحادیه دانشگاه‌های اسلامی در سال ۱۹۶۹ (۱۳۴۸ شمسی)، جایی که دکتر ملایری پیشنهاد تدریس زبان فارسی در دانشگاه‌های اسلامی سراسر جهان را داد.
در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹ شمسی)، نماینده پاپ، جوزف کواک، از دانشکده بازدید کرد و چندین جلد کتاب نادر را اهدا کرد.
در سال ۱۹۷۷ (۱۳۵۶ شمسی)، دکتر آذرنوش از سمت معاون رئیس استعفا داد و دکتر اسد شیخ الاسلامی جایگزین او شد. در اوایل دهه ۱۹۷۰، ساخت و ساز در محل فعلی تخت طاووس (که اکنون شهید مطهری نام دارد) آغاز شد و دو ساختمان اصلی تا سال ۱۹۷۵ (۱۳۵۴ شمسی) تکمیل شدند. سالن اصلی به شاهکاری از هنر معاصر تبدیل شد که شامل خوشنویسی‌های آجری پیچیده طراحی شده توسط استاد محمد احصایی بود که در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۷ شمسی) تکمیل شد و بعداً به نام دکتر محمد مفتح نامگذاری شد.
دوره چهارم: ۱۹۷۹-۲۰۰۱ (۱۳۵۸-۱۳۸۰ شمسی)
پس از انقلاب اسلامی، که در آن اعضای هیئت علمی مانند مرتضی مطهری، محمد مفتح، محمد حسین بهشتی، محمد جواد باهنر نقش‌های کلیدی ایفا کردند، دانشکده دستخوش تغییرات قابل توجهی شد.
در ۶ مارس ۱۹۷۹ (۱۶ اسفند ۱۳۵۷ شمسی)، دکتر محمد مفتح به عنوان رئیس موقت دانشکده منصوب شد. دکتر اسد شیخ الاسلامی همچنان معاون رئیس جمهور باقی ماند. در ۱۸ دسامبر ۱۹۷۹ (۲۷ آذر ۱۳۵۸ شمسی)، دکتر مفتح در بیرون ساختمان ۱ توسط گروه‌های تروریستی ترور شد.
از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۵ (۱۳۵۸-۱۳۶۴)، دکتر علی مهدی‌زاده و سپس سید ابوالفضل میرمحمدی (۱۳۸۵-۱۹۹۶ / ۱۳۶۴-۱۳۷۵) به عنوان رئیس دانشکده خدمت می‌کردند. در این دوره، ساختمان شماره ۳ تأسیس شد و تمام کلاس‌های درس به آنجا منتقل شدند.
از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۲ (۱۳۷۵-۱۳۸۱)، غلامرضا مصباحی مقدم و حسن سعادت مستوفی هر کدام به مدت سه سال به عنوان رئیس دانشکده خدمت کردند. بسیاری از اعضای هیئت علمی سابق بازنشسته شدند و اعضای جدیدی از جمله عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، هادی عالم‌زاده، غلامحسین ابراهیمی دینانی، غلامرضا اعوانی، عبدالکریم سروش، نجفقلی حبیبی، محمد مجتهد شبستری، زهرا مستوفی، حسین داورزنی، مصطفی ملکیان و دیگران به این سمت منصوب شدند.
در سال ۱۳۷۵ (۱۹۹۶ میلادی)، پژوهشکده تاریخ علم توسط وزارت علوم به عنوان زیر مجموعه دانشکده علوم پایه تصویب شد و در سال ۱۳۷۸ (۱۹۹۹ میلادی) با تمرکز بر تاریخ علوم در دوره اسلامی شروع به کار کرد. این پژوهشکده دارای چهار گروه است: تاریخ ریاضیات، تاریخ نجوم، تاریخ پزشکی و داروسازی و تاریخ فیزیک و فناوری.
دوره پنجم: ۲۰۰۲ تا کنون (۱۳۸۱ تا ۱۴۰۲ میلادی)
در این دوره، دکتر علی علی آبادی (۳ سال)، دکتر محمدرضا امام (۸ سال)، دکتر مجید معارف، دکتر احمد باقری و محمود واعظی (هر کدام ۳ سال) در این پژوهشکده خدمت کردند.